Rodzaje depresji – endogenna, egzogenna, maskowana… Jak różnicować odmiany choroby?

rodzaje depresji

Depresja nie ma jednej „twarzy” i jednorodnych objawów jak np. grypa. Może być cicha i niewidoczna na pierwszy rzut oka, a czasem może przyjść z siłą niszczącą wszystko, co spotka na swojej drodze. Dla wielu to głęboki smutek, dla innych ciągłe zmęczenie, ból i pustka, które nie chcą ustąpić. I tak, to nadal jest ta sama choroba.

Klasyfikacja rodzajów depresji pomaga lepiej zrozumieć historię każdego pacjenta i daje szansę na lepszy dobór leków. Jednak pamiętaj, że ostateczną diagnozę zawsze wystawia lekarz psychiatra i to on decyduje o przebiegu i wyborze leczenia.

⚕️ WAŻNE: Artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i diagnozę/leczenie może postawić tylko lekarz psychiatra lub psychoterapeuta.

Dlaczego klasyfikowanie depresji jest ważne?

Podział depresji na rodzaje opiera się głównie na objawach, przebiegu choroby, nasileniach i przyczynach. Dzięki temu lekarz może dobrać najlepszy sposób leczenia farmakologicznego i psychoterapeutycznego. 

Coraz częściej mówi się o tym, że depresja to szerokie spektrum zaburzeń – od epizodów wywołanych trudnymi przeżyciami po głęboką, długotrwałą pustkę, której źródła mają miejsce w biologii i genetyce.

Podział historyczny: Endogenna vs. Egzogenna

Tradycyjny podział depresji na endogenną i egzogenną powstał w XIX wieku i przez lata był podstawą diagnozy tej choroby. Opierał się na wskazaniu jednego głównego źródła depresji – czy wynika ona z wewnętrznych, biologicznych mechanizmów (endogenna), czy z wyraźnych zdarzeń zewnętrznych (egzogenna). 

Współczesna psychiatria odchodzi od sztywnego podziału i zauważa wzajemne oddziaływanie na siebie czynników wewnętrznych i zewnętrznych. Dziś uznaje się, że zarówno geny, zaburzona równowaga neuroprzekaźników, jak i doświadczenia życiowe wspólnie wpływają na pojawienie się i rozwój depresji.

Jakie są jednak dokładne różnice pomiędzy tymi konkretnymi rodzajami depresji?

Depresja endogenna

Depresja endogenna występuje bez wyraźnej przyczyny zewnętrznej. Objawia się nagłym, głębokim smutkiem, apatią i utratą zainteresowań. Stan psychiczny pogarsza się szczególnie rano. Temu rodzajowi depresji towarzyszą także zaburzenia snu, zmiany masy ciała i objawy somatyczne (bóle, utrata energii). Zazwyczaj trwa dłużej i bywa bardziej oporna na aktywności poprawiające nastrój.

Depresja egzogenna (reaktywna)

Depresja egzogenna rozwija się najczęściej po stresującym wydarzeniu życiowym, takim jak śmierć bliskiej osoby, rozwód, utrata pracy. Pacjent zmaga się z ruminacjami (czyli natrętnymi, powtarzającymi się myślami skupiającymi się na negatywnych emocjach, problemach lub wspomnieniach, które nie prowadzą do rozwiązania), poczuciem winy, smutkiem i lękiem, a objawy są wyraźnie powiązane z traumatycznym przeżyciem. Po przepracowaniu przyczyny poprawa następuje zazwyczaj szybciej niż w przypadku depresji endogennej.

Depresja maskowana (atypowa) – ukryty ból

Depresja maskowana, znana także jako ukryta lub atypowa, jest szczególnie trudna do rozpoznania i wymaga dużej uważności ze strony lekarzy oraz samego pacjenta. Dlaczego? Ponieważ zazwyczaj rozpoczyna się „z ciała” – to bóle głowy, mięśni, stawów czy nawet twarzy (np. neuralgie nerwu trójdzielnego), napięcia mięśniowe, drżenia ciała, uczucie „zamierania” lub duszenia w klatce piersiowej.

Do częstych objawów zaliczane są również:

  • Nudności, zaparcia, biegunki, kolki, wymioty, objawy przypominające zespół jelita drażliwego.
  • Zaburzenia rytmu serca, kołatanie, wzrosty ciśnienia tętniczego, mrowienie, świąd skóry, zespół niespokojnych nóg.
  • Zawroty głowy, zaburzenia widzenia, drętwienie kończyn.
  • Zaburzenia cyklu miesiączkowego, obniżenie libido oraz inne trudności seksualne.
  • Napady lęku bądź niepokoju, pogorszenie koncentracji i pamięci, przewlekła bezsenność albo nadmierna senność, wczesne wybudzanie się lub trudności z zaśnięciem, koszmary senne.

Depresja maskowana ma tak intensywne objawy fizyczne, że pacjent często trafia do psychiatry w momencie, gdy przeszedł już liczne badania z wynikami „w normie”, a nadal nie może znaleźć przyczyny uporczywych dolegliwości. Dodatkowo w takiej sytuacji smutek i przygnębienie są często ukryte, a osoba chora podczas poszukiwań przyczyn bólowych może długo nie zdawać sobie sprawy, że to depresja jest ich źródłem.

Inne ważne formy depresji w klasyfikacji ICD-11/DSM-5

Dystymia

Dystymia to przewlekły, łagodny rodzaj depresji, trwający nieprzerwanie przez co najmniej dwa lata (u dzieci i młodzieży – rok). Cechą charakterystyczną jest umiarkowane, lecz uporczywe obniżenie nastroju. Osoba taka często jest określana jako „smutna z natury”. Objawy to niska samoocena, tendencja do pesymizmu, poczucie beznadziejności, zaburzenia snu (bezsenność lub wzmożona senność), zmienne łagodne nasilenie objawów somatycznych (np. zmęczenie, bóle głowy), problemy z koncentracją, wypalenie, ograniczona radość życia. Dystymia często prowadzi do wycofania społecznego, trudności w relacjach oraz przewlekłego stresu.

Cyklotymia

Cyklotymia to przewlekłe zaburzenie nastroju należące do spektrum choroby afektywnej dwubiegunowej (CHAD), w którym występują nawracające okresy łagodnie podwyższonego nastroju oraz epizody łagodnej depresji, trwające co najmniej 2 lata u dorosłych lub rok u dzieci i młodzieży. Podczas fazy podwyższonego nastroju można zauważyć zwiększoną energię i aktywność, zmniejszoną potrzebę snu, gadatliwość, pobudzenie, nadmierną pewność siebie i skłonność do podejmowania ryzykownych decyzji, ale nie są na tyle nasilone, by spełniać kryteria pełnej manii. W fazach obniżonego nastroju pojawia się przewlekłe zmęczenie, gorsze samopoczucie, trudności z koncentracją, uczucie beznadziejności i zaburzenia snu, jednak trudno zaliczyć je do ciężkiego epizodu depresyjnego. Choroba często zaczyna się w wieku nastoletnim lub wczesnej dorosłości, a bez leczenia zwiększa ryzyko rozwinięcia pełnoobjawowej choroby afektywnej dwubiegunowej typu I lub II.

Depresja w przebiegu CHAD (dwubiegunowej)

Depresja w chorobie afektywnej dwubiegunowej (CHAD) przebiega w cyklach faz – głębokiego smutku na zmianę z epizodami manii lub hipomanii. W fazie depresyjnej można zauważyć brak energii, wycofanie społeczne, utratę zainteresowań, obniżoną samoocenę, poczucie beznadziejności, bezsenność, problemy z koncentracją, myśli samobójcze, a nierzadko samookaleczenia. Podczas fazy manii pojawia się wybuch aktywności, nadmierna pewność siebie, zwiększona gadatliwość, gonitwa myśli, nieprzewidywalność, ryzykowne zachowania, impulsywność i agresja.

Depresja sezonowa (SAD)

Depresja sezonowa (Seasonal Affective Disorder) pojawia się najczęściej jesienią i zimą wraz ze spadkiem ilości światła słonecznego w ciągu dnia. Typowe objawy to apatia, przewlekła senność (pomimo wydłużonego snu), spadek energii, wzrost apetytu na węglowodany, przybieranie na wadze, pogorszenie koncentracji, społeczne wycofanie i silny smutek. W okresie wiosenno-letnim objawy często ustępują. Depresja sezonowa często bywa mylona z tzw. zimową chandrą.

Depresja psychotyczna

Depresja psychotyczna to ciężka postać depresji, w której oprócz typowych objawów choroby pojawiają się dodatkowo objawy psychozy, czyli urojenia i/lub omamy, zwykle ściśle związane z obniżonym nastrojem (np. przekonanie o własnej winie, nieuleczalnej chorobie, zasługiwaniu na karę). Osoby z depresją psychotyczną są bardziej narażone na silny lęk, pobudzenie lub przeciwnie – znaczne spowolnienie psychoruchowe, głęboką beznadziejność oraz wysokie ryzyko myśli i prób samobójczych.

Rodzaje depresji – porównanie

Każdy rodzaj depresji wymaga indywidualnego podejścia diagnostycznego i terapeutycznego

Rodzaj depresji
Najczęstsze objawy
Czas trwania
Objawy szczególne
Przyczyna

Endogenna

Apatia, smutek, zaburzenia snu, objawy somatyczne

≥ 2 tyg.

Rytmy dobowe, nasilenie rano

Biologiczne/genetyczne

Egzogenna

Smutek, lęk, ruminacje, poczucie winy

≥ 2 tyg.

Zależność od stresu

Wydarzenia życiowe

Maskowana

Przewlekłe bóle, zmęczenie, objawy trawienne

≥ 2 tyg.

Brak „psychicznego” smutku

Często ukryte

Dystymia

Przewlekły smutek, niska samoocena

≥ 2 lata (dorośli), ≥ 1 rok (dzieci)

Łagodne, stałe objawy

Brak wyraźnych

Cyklotymia

Wahania nastroju między hipomanią a depresją, zmienna energia

≥ 2 lata (dorośli), ≥ 1 rok (dzieci)

Częste zmiany nastroju, niestabilność emocjonalna

Genetyka i temperament

CHAD

Naprzemienna depresja i mania/hipomania

Cykl faz

Drażliwość, zmienność

Zmienność

Sezonowa (SAD)

Smutek, senność, apetyt, apatia

Sezonowo

Zwiększona masa ciała zimą

Pora roku/słońce

Psychotyczna

Głęboki smutek, apatia, zaburzenia snu i apetytu, silny lęk

≥ 2 tyg.

Urojenia, omamy, wysokie ryzyko samobójstwa

Ciężka postać z objawami psychozy

280 mln

osób na całym świecie choruje na depresję (ok. 3,8% populacji)

WAŻNE: Diagnozę typu depresji stawia wyłącznie lekarz psychiatra na podstawie wywiadu klinicznego i kryteriów ICD/DSM. Materiał ma charakter wyłącznie edukacyjny.

Odmiany depresji a plan leczenia

Leczenie depresji musi być dostosowane do jej rodzaju, nasilenia objawów oraz potrzeb pacjenta. Zwykle łączy leki przeciwdepresyjne z terapią i wsparciem psychologicznym. Jak to jednak wygląda dokładnie i co najczęściej stosują lekarze?

  • Depresja endogenna często wymaga leków przeciwdepresyjnych (np. SSRI, SNRI, TCA), a w niektórych przypadkach terapii elektrowstrząsowej przy lekooporności. Ze względu na źródła biologiczne i/lub genetyczne farmakologia jest tutaj bardzo skuteczna, ale można także w trakcie leczenia wesprzeć się psychoterapią dla wzmocnienia efektów.
  • Depresja egzogenna najlepiej reaguje na psychoterapię, szczególnie poznawczo-behawioralną (CBT), wsparcie emocjonalne i pracę nad źródłem problemu. Leki stosuje się przy cięższych epizodach i objawach.
  • Depresję maskowaną leczy się po ustaleniu źródła objawów somatycznych, często łączy się farmakoterapię z terapią psychologiczną oraz edukacją zdrowotną.
  • Dystymia najlepiej poddaje się przy połączeniu farmakoterapii (SSRI, TCA) i psychoterapii (najskuteczniej CBT). Ważna jest zmiana stylu życia i wsparcie psychologiczne.
  • W cyklotymii leczenie opiera się głównie na psychoedukacji, psychoterapii (szczególnie CBT) oraz lekach stabilizujących nastrój, które zmniejszają częstość i nasilenie wahań nastroju.
  • Depresja w przebiegu CHAD (dwubiegunowej) jest leczona poprzez głównie stabilizatory nastroju, a antydepresanty jedynie pod ścisłą kontrolą psychiatry, by nie wywołać fazy manii.
  • Depresja sezonowa (SAD) – najczęściej stosuje się fototerapię (światłoterapię), leki przeciwdepresyjne i wsparcie psychoterapeutyczne, a także suplementację witaminy D w okresie zimowym.
  • Depresja psychotyczna wymaga zwykle połączenia leku przeciwdepresyjnego z lekiem przeciwpsychotycznym, a niekiedy elektrowstrząsów (ECT) – szczególnie u pacjentów z nasilonymi objawami, wysokim ryzykiem samobójstwa bądź lekoopornością.

Zadbaj o siebie w depresji

Depresja w każdej postaci jest chorobą wymagającą zrozumienia, wsparcia i profesjonalnej pomocy. Nie porównuj swojego cierpienia do innych pacjentów, ponieważ każda historia jest inna i u każdego coś innego może wywołać to zaburzenie w różnej formie. Pamiętaj, że droga do zdrowia zaczyna się od szczerej rozmowy ze specjalistą i otwarciu się na pomoc bliskich. 

⚕️ WAŻNE: Artykuł ma charakter wyłącznie edukacyjny i diagnozę/leczenie może postawić tylko lekarz psychiatra lub psychoterapeuta.

Źródła: