Przyczyny depresji: Czynniki genetyczne, neurobiologiczne i środowiskowe, które mogą spowodować chorobę

Zastanawiasz się czasem, skąd w ogóle bierze się depresja i co ją wywołuje? Nie jesteś sam_a. To zaburzenie, które dotyka ludzi na całym świecie. Gdy Cię dopadnie, możesz odczuwać spadek nastroju czy brak sił i zastanawiać się, dlaczego właśnie Ty i dlaczego właśnie w tym momencie to się stało. 

Pamiętaj jednak, że depresja jest schorzeniem, którego przyczyny są bardziej złożone, niż mogłoby się wydawać na pierwszy rzut oka. Współczesna nauka określa to jako model bio-psycho-społeczny, który uwzględnia wpływ czynników biologicznych, psychologicznych oraz społecznych na powstawanie i przebieg depresji. Z tego artykułu dowiesz się, z jakich konkretnych powodów może pojawiać się depresja i na co warto zwrócić uwagę.

Ważne! Materiał ma charakter wyłącznie edukacyjny i diagnozę/leczenie może postawić tylko lekarz psychiatra lub psychoterapeuta.

Na początek parę liczb o depresji

Depresja jest chorobą dotykającą ok. 280 milionów ludzi na całym świecie, czyli ok. 3,8% całkowitej populacji. Co ciekawsze, według WHO, do 2030 roku stanie się najczęstszą chorobą. W Polsce szacuje się, że na depresję cierpi około 1,2 mln osób z potwierdzoną diagnozą, chociaż dokładna liczba jest trudna do ustalenia ze względu na niezgłaszanie się do lekarza i leczenie prywatne.

Znaczący wpływ na skalę depresji na pewno miała pandemia COVID-19, podczas której aż 44% młodych ludzi w Polsce doświadczało zaburzeń nastroju, pogorszenia stanu psychicznego oraz stanów lękowych. Ogólna liczba dni absencji chorobowych z powodu zaburzeń psychicznych wzrosła do 26 milionów, z czego największą grupę stanowią osoby z depresją oraz zaburzeniami adaptacyjnymi.

Jak widać, skala jest ogromna i wciąż rośnie. Stąd rodzi się pytanie, jakie są główne powody i czynniki uruchamiające depresję, które warto znać i o czasie rozpoznać? 

Źródła biologiczne depresji

Hipoteza monoaminowa

Czy wiesz, że depresja często zaczyna się już w ciele? A szczególnie w mózgu, gdzie zachodzą przeróżne procesy mające na celu zachowanie organizmu przy życiu i w jak najlepszej kondycji. Badania wykazują, że depresja od strony biologicznej wiąże się z niedoborem monoamin, czyli neuroprzekaźników, takich jak serotonina, noradrenalina i dopamina. Jest to tzw. hipoteza monoaminowa. Obecnie wiadomo, że przyczyny depresji są bardziej złożone, a niedobór monoamin jest raczej skutkiem pierwotnych nieprawidłowości.

U osób z depresją często stwierdza się obniżony poziom serotoniny oraz zaburzenia w działaniu układu nagrody. W sytuacjach stresowych równowaga neuroprzekaźników może się zaburzyć, co powoduje inne (często nadmierne) niż zwykle reakcje na codzienne wydarzenia, obniżenie nastroju, poczucie winy, obwinianie się, dużą płaczliwość czy zmniejszenie zainteresowania dotychczasowymi aktywnościami – a to może być pierwszą oznaką rozwoju depresji. Objawów depresji jest sporo, nie można ich bagatelizować.

Stres a depresja

Coraz częściej mówi się także o roli hormonów stresu, zwłaszcza kortyzolu, w pojawianiu się depresji. U osób z tym schorzeniem często obserwuje się zaburzenia w działaniu osi HPA (podwzgórze–przysadka–nadnercza), która reguluje reakcje na stres, a także podwyższony poziom kortyzolu w organizmie. Badania pokazują, że długotrwały stres może prowadzić do zmian neurobiologicznych, w tym szybszej degeneracji neuronów w hipokampie. Gdy organizm zbyt długo pozostaje w stanie napięcia, trudniej mu wrócić do równowagi, a to zaś powoduje, że osoby żyjące pod silnym stresem są bardziej narażone na rozwój depresji.

Nie można zapominać o wpływie codziennych nawyków. Brak aktywności fizycznej, niedobory witamin (np. D, B12, kwas foliowy), przewlekła bezsenność oraz niekorzystna dieta mogą obniżać odporność organizmu na stres i zaburzać produkcję neuroprzekaźników, co może mieć wpływ na pojawienie się depresji. Dlatego warto zadbać o odpowiednią ilość snu, zdrowe posiłki oraz regularny ruch, aby zminimalizować ryzyko zachorowania.

Czy depresja może wynikać z czynników genetycznych?

Niestety tak –  jeśli w Twojej rodzinie ktoś zmagał się z depresją lub innymi zaburzeniami nastroju, Twoje ryzyko zachorowania wzrasta nawet dwukrotnie. Co więcej, wykazano ponad 300 czynników genetycznych, które mogą mieć na to wpływ! Dotyczy to takich wariantów genów jak SERT czy BDNF, które szczególnie mogą zwiększać podatność na depresję. Badania przeprowadzone na bliźniętach jednojajowych pokazują, że dziedziczność zaburzeń depresyjnych wynosi od 30% do 40%. 

Jednak nie oznacza to, że jeśli ktoś w Twojej rodzinie doświadczył depresji, Ty również MUSISZ zachorować. Warto być czujnym i bacznie się obserwować, ponieważ czynniki genetyczne mogą mieć wpływ na to, jak radzisz sobie ze stresem, ale przy odpowiedniej nauce radzenia sobie ze schematami i sytuacjami stresowymi możesz uchronić się przed zachorowaniem.

Czynniki psychologiczne i osobowościowe

Czynnikiem depresji mogą być także pewne cechy osobowości i utrwalone nawyki myślowe. W dużej mierze to, czy zachorujesz, zależy także od tego, jak postrzegasz siebie, swoje relacje i rzeczywistość. 

Być może zauważasz u siebie tendencję do krytycznego myślenia, czarnowidztwa czy obniżonego poczucia własnej wartości. Niekiedy doświadczenia z dzieciństwa, jak trudne relacje, odrzucenie czy utrata bliskiej osoby, mogą wpływać na Twoją podatność na depresję w dorosłym życiu. Również cechy takie jak perfekcjonizm, nieustanne dążenie do ideału czy silna potrzeba kontroli mogą sprawić, że trudniej jest radzić sobie z codziennym stresem i emocjami.

Ważna rzecz, która powinna tu wybrzmieć – jedna trudna sytuacja rzadko kiedy decyduje o powstaniu depresji. Zazwyczaj to zbiór kilku czynników, które wzmacniają się nawzajem i obniżają Twoją odporność psychiczną. Warto wtedy pomyśleć o psychoterapii, która oswoi Cię z Twoją historią i nauczy prawidłowej reakcji na pojawiające się schematy.

Czynniki środowiskowe i społeczne

Być może zauważyłeś_aś, że depresja pojawia się częściej wtedy, gdy w życiu spotykają Cię wyzwania. Przewlekły stres związany z pracą, konfliktami rodzinnymi czy izolacją społeczną potrafi mocno obciążyć psychikę. W dodatku sytuacje takie jak utrata pracy, choroba bliskiej osoby czy rozpad związku to powody, które mogą sprzyjać rozwojowi depresji.

Doświadczenia związane z pandemią COVID-19 pokazały, że poczucie niepewności, izolacja od przyjaciół i rodziny czy pogorszenie sytuacji socjalno-ekonomicznej niewątpliwie mają ogromny wpływ na nasze zdrowie psychiczne. To ważne, żeby o tym pamiętać i mieć dla siebie więcej wyrozumiałości, gdy czas dla Ciebie staje się trudniejszy.

Duża ilość i intensywność stresu, zwłaszcza gdy trwa przez długi czas, może poważnie osłabić Twoją odporność psychiczną i doprowadzić do depresji. Co robić w takiej sytuacji, jeśli widzisz u siebie lub kogoś bliskiego taką sytuację? Zawsze warto sięgnąć po pomoc i wsparcie. To nie jest brak siły, to dowód na jej istnienie.

Czynniki ryzyka – kto jest najbardziej zagrożony?

To, że znajdziesz się w grupie ryzyka, wcale nie oznacza, że na pewno zachorujesz. Co nie zmienia faktu, że warto być bardziej czujnym. Depresja dotyka wielu osób, ale nie każdy doświadcza jej w taki sam sposób – każdy przypadek jest inny, a uważność na sygnały płynące z własnego ciała i umysłu to klucz do szybszego powrotu do równowagi.

Co jeszcze może wpływać na pojawienie się depresji?

• Płeć żeńska – statystycznie kobiety chorują częściej, szczególnie w okresie poporodowym i menopauzalnym.
• Wiek 20–40 lat (najczęściej chorują osoby dorosłe w średnim wieku, ale dotyczy również młodzieży i seniorów).
• Występowanie depresji w rodzinie.
• Przebyte traumy, przewlekły stres, doświadczenie żałoby lub straty.
• Choroby przewlekłe (takie jak cukrzyca, choroby tarczycy, nowotwory).
• Uzależnienia (alkohol, narkotyki, hazard).
• Izolacja społeczna, brak wsparcia emocjonalnego.

Jeśli dostrzegasz u siebie kilka z powyższych czynników, potraktuj to jako sygnał, że warto patrzeć na siebie z większą uwagą i troską. Dbaj o odpoczynek, nie wahaj się szukać wsparcia – rozmowa z bliską osobą czy specjalistą naprawdę może mieć znaczenie dla Twojego zdrowia psychicznego.

I pamiętaj – depresja nie definiuje Ciebie

Depresja jest chorobą o wielu przyczynach, gdzie każdy fragment tej układanki jest ważny i może mieć inny wpływ na Twoje życie. To, że doświadczasz gorszego samopoczucia dłużej niż 2 tygodnie, nie oznacza słabości czy „wad charakteru”. To sygnał od organizmu, że warto się zatrzymać i zadbać najpierw o siebie. 

Nawet jeśli jesteś w grupie ryzyka, nie musisz zachorować, ale jeśli zauważysz pierwsze sygnały ostrzegawcze, nie bój się sięgać po pomoc. Pamiętaj, że na drodze do zdrowia psychicznego nie jesteś sam_a. Świadomość czynników, które mogą wpływać na Twój nastrój, to pierwszy krok do lepszego samopoczucia. Otul się troską, bądź blisko siebie i swoich potrzeb, bo to Ty jesteś tu najważniejszy_a.

Bibliografia:

1. Bańbura, A., Kowara, K., Opoczyńska-Morasiewicz, M. (2020). Chorowanie na starość. Interpretacyjna analiza fenomenologiczna doświadczenia bólu psychicznego w relacjach społecznych kobiet w wieku senioralnym dotkniętych depresją i chorobą afektywną dwubiegunową. Przegląd Socjologii Jakościowej, 16(1), 186–201. https://czasopisma.uni.lodz.pl/socjak/article/view/6755
2. Dominiak, M., Antosik-Wójcińska, A. Z., Baron, M., Mierzejewski, P. (2021). Screening and treatment of depression – recommendations for Polish health professionals. Prz Menopauzalny, 20(1), 1–13. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8077808/
3. Jankowska, K., Woźniak, P. (2020). Hormonal conditions of postpartum depression. Wiedza Medyczna, Vol. 2 No 2. https://wiedzamedyczna.pl/index.php/wm/article/download/62/29
4. Lubowiecka-Klempka, A., Wciórka, J. (2021). Internetowa grupa wsparcia jako przestrzeń na opowieść o depresji i innych zaburzeniach psychicznych. Przypadek grupy „Porcelanowe Aniołki”. Przegląd Socjologii Jakościowej, 17(2), 110–131. https://czasopisma.uni.lodz.pl/socjak/article/view/9964
5. Narodowy Fundusz Zdrowia. (2023). Depresja – raport zdrowotny NFZ. https://ezdrowie.gov.pl/portal/home/badania-i-dane/zdrowe-dane/raporty/nfz-o-zdrowiu-depresja
6. National Institute of Mental Health (NIMH). Major depression statistics. https://www.nimh.nih.gov/health/statistics/major-depression
7. PokonajLęk.pl. Zdrowie psychiczne Polaków – raport edukacyjny. https://pokonajlek.pl/zdrowie-psychiczne-polakow/
8. Pels, K. K. (2020). O molekularnej patogenezie stresu i depresji. Kosmos – Problemy Nauk Biologicznych, 69(1), 169–183. https://kosmos.ptpk.org/index.php/Kosmos/article/download/2619/2584/3986
9. Stępień-Słodkowska, M., Kostkiewicz, H., Kotarska, K., Kawicka, B. (2020). Hormonal conditions of postpartum depression. Wiedza Medyczna, Vol. 2 No 2. https://wiedzamedyczna.pl/index.php/wm/article/download/62/29
10. Termedia.pl. Naukowcy odkryli ponad 300 genetycznych czynników ryzyka depresji. https://www.termedia.pl/neurologia/Naukowcy-odkryli-ponad-300-genetycznych-czynnikow-ryzyka-depresji,59840.html
11. WHO. (2023). Fact sheet: Depression. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/depression
12. ZUS. Coraz więcej zwolnień lekarskich z powodu zaburzeń psychicznych i zaburzeń zachowania https://www.zus.pl/-/coraz-wi%C4%99cej-zwolnie%C5%84-lekarskich-z-powodu-zaburze%C5%84-psychicznych-i-zaburze%C5%84-zachowania